#КыргызстанАкыйкаты

ЧЫҢГЫЗ АЙТМАТОВДУН — «АЛТЫНАЙЫ» КАЙРАДАН КЫРГЫЗСТАНДА

VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын атайын коногу — «Биринчи мугалимдин» Алтынайы
Чыңгыз Айтматовдун «Биринчи мугалим» повестинин негизинде тартылган тасманын башкы каарманы Алтынайдын образын жараткан Наталия Аринбасарова Кыргыз жергесинде!

Кыргызстанга кайрадан 80 жаштын босогосунда турган белгилүү актриса Наталия Аринбасарова келди. Советтик жана орус киносунун легендасына айланган, чыгармачылык тагдыры кыргыз кинематографиясынын тарыхы менен түбөлүк байланышкан залкар өнөрпоз VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын атайын коногу катары өлкөбүзгө сапар тартты.

Анын бүгүн кайрадан Кыргызстан жергесинде болушунун өзүндө терең символикалык маани бар.

Анткени анын чоң кинодогу жолу дал ушул жерде башталган.

1965-жылы, али жаш Наталия Аринбасарова режиссёр Андрей Кончаловский Чыңгыз Айтматовдун ушул эле аталыштагы повестинин негизинде тарткан «Биринчи мугалим» тасмасында башкы ролду — Алтынайдын образын жараткан.

Бул роль жаш актрисага дүйнөлүк атак алып келип, анын чоң кинодогу чыныгы дебютуна айланган.

Арадан алтымыш жылдан ашуун убакыт өттү.

Замандар өзгөрдү. Жаңы тасмалар жаралды, жаңы муундагы актёрлор дүйнөгө келди.

Бирок Наталия Аринбасарованын Кыргызстан менен болгон байланышы өзгөчө бойдон калды.

Анткени дал ушул жерде анын тагдырындагы эң маанилүү барак ачылган — кино камерасы биринчи жолу анын жүзүн тартып, чыгармачылыктагы улуу жолу башталган.

Бүгүн ал бул жерге кечээки жаш актриса катары эмес, чыгармачылыгы улуттук жана дүйнөлүк кино тарыхынан өз ордун тапкан, эл аралык деңгээлде таанылган залкар актриса катары кайтып келди.

БААРЫ БАШТАЛГАН ЖЕРГЕ КАЙТКАН «АЛТЫНАЙ»

Наталия Аринбасарова: Кыргызстанда башталган тагдыр, дүйнөлүк кинодо уланган даңк

Кээ бир актёрлордун бир эле ролу алардын жеке чыгармачылык тагдырын гана эмес, бүтүндөй бир доордун кино тарыхын аныктап калат.

Наталия Аринбасарова — дал ошондой өнөрпоздордун бири.

Бүгүн анын аты советтик жана орус киносунун тарыхында өзгөчө орунда турат. Ал эми кыргыз көрүүчүсү үчүн Наталия Аринбасарова — эң оболу Чыңгыз Айтматовдун калеминен жаралган Алтынайдын элеси.

Анын экрандагы алгачкы кадамы, чоң искусстводогу бийик сапары дал ушул Кыргызстандын жергеси менен байланыштуу.

Арадан алтымыш жылдан ашуун убакыт өтсө да, камера алдында биринчи жолу пайда болгон ошол жаш кыздын — Алтынайдын көз карашы, үнсүздөгү кайгысы, билимге умтулуусу жана тагдыр менен таймашкан кайраты элдин эсинде.

АЛТЫНАЙДЫ ИЗДЕГЕН КОНЧАЛОВСКИЙ

1965-жыл.

Жаш режиссёр Андрей Кончаловский Чыңгыз Айтматовдун атактуу «Биринчи мугалим» повестинин негизинде өзүнүн алгачкы толук метраждуу тасмасын тартууга киришет.

Фильмдин башкы каарманы Алтынайдын образын жарата турган актрисаны табуу оңой болгон эмес.

Акыры Кончаловский жаш балерина Наталия Аринбасарованы көрүп, башкы рольго тандайт.

Бул чечим тасманын гана эмес, Аринбасарованын бүтүндөй чыгармачылык тагдырынын багытын өзгөртөт.

Ал кезде ал болгону 18–19 жаштардагы, кесипкөй балет билимин алган жаш кыз эле. Кино тармагында тажрыйбасы жок болчу.

Бирок анын табигый сулуулугу, ички назиктиги жана экранда сөзсүз эле сөз менен эмес, көз караш, мимика жана үнсүз туюм аркылуу сезимди жеткире алган өзгөчө жөндөмү режиссёрдун көңүлүн бурган.

Ошентип, Наталия Аринбасарованын чоң кинодогу жолу башталды.

«БИРИНЧИ МУГАЛИМ» — ТАГДЫРДЫ ӨЗГӨРТКӨН ТАСМА

Чыңгыз Айтматовдун чыгармасынын негизинде тартылган тасмада Аринбасарова Алтынайдын образын жаратты.

Анын каарманы — сабатсыздык, эски үрп-адаттар жана коомдук тоскоолдуктар курчап турган чөйрөдө жашаган, бирок билимге умтулуп, жаңы турмушка карай тайманбай кадам таштаган жаш кыз.

Алтынайдын образы аркылуу экранда бүтүндөй бир муундун кыялы, үмүтү, кайгы-муңу жана келечекке болгон ишеними чагылдырылган.

Тасманын тагдыры да өзгөчө болду.

1966-жылы Венеция кинофестивалында Наталия Аринбасарова «Эң мыкты аялдын ролу» номинациясында Волпи кубогуна татыган.

Бул сыйлык жаш актрисаны бир заматта дүйнөлүк кино коомчулугунун көңүл чордонунда калтырды.

Ошентип, Кыргызстанда башталган кинематографиялык сапар Венецияга чейин жетти.

АЙТМАТОВ МЕНЕН ЖОЛУККАН КҮН

Аринбасарованын Кыргызстан менен байланышкан эскерүүлөрү кино аянтчасы менен гана чектелбейт.

Актриса кийинчерээк чыгармачылык жашоосунун Кыргызстанда башталганын, дал ушул жерде Чыңгыз Айтматов менен таанышканын өзгөчө жылуулук менен эскерип келген.

Актриса үчүн Айтматовдун аты — өмүрүндөгү өзгөчө барак.

Анткени дал ушул залкар жазуучунун чыгармасынын негизинде жаралган Алтынайдын образы анын тагдырын өзгөрткөн.

Кийинчерээк ал Айтматовдун дагы бир белгилүү каарманы — Жамиланын образын да экранда жаратты.

Ошондуктан Аринбасарованын Кыргызстанга болгон мамилеси жөн гана өткөн күндөрдүн элеси эмес.

Бул — анын чыгармачыл инсан катары калыптанган жерине болгон терең урматы жана ыйык сезими.

АЛТЫНАЙДАН КИЙИНКИ УЛУУ ЖОЛ

«Биринчи мугалимден» кийин Наталия Аринбасарованы чоң кино дүйнөсү күтүп турган.

Ал ВГИКте Сергей Герасимов менен Тамара Макарованын чыгармачылык устаканасында билим алып, 1971-жылы окуусун аяктаган.

Кийин ондогон тасмаларда ар түрдүү мүнөздөгү каармандардын образын жаратты.

Анын чыгармачылык жолунда «Жамиля», «Маншук тууралуу ыр», «Көл жээгинде», «Транссибирь экспресси», «Минотаврга визит», «Нандын даамы» сыяктуу көптөгөн тасмалар бар.

Бирок актриса канчалаган жаңы образдарды жаратпасын, көрүүчүнүн эсинде анын Алтынайы ар дайым өзгөчө орунда калды.

Анткени биринчи роль — артисттин чыгармачылык тагдырына басылган алгачкы мөөр.

АРАДАН ОН ЖЫЛГА ЖАКЫН УБАКЫТ ӨТКӨН СОҢ…

2026-жылдын сентябры.

Кыргызстан VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын кабыл алды.

Өлкөгө дүйнөнүн ар кайсы бурчунан белгилүү коноктор, өнөрпоздор, спортчулар жана маданият өкүлдөрү келишти.

Алардын арасында Кыргызстанга кайтып келген бир коноктун сапары өзгөчө символикалык мааниге ээ болду.

Наталия Аринбасарова.

Актриса 4-сентябрда Кыргызстанга келип, VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагындагы иш-чараларга катышты.

Бул анын Кыргызстанга дээрлик он жылдан кийинки сапары болду.

Аринбасарова өзү да басма сөз жыйынында кыргыз жергесине акыркы жолу дээрлик он жыл мурда келгенин белгиледи.

Демек, жыл санагына салсак, актрисанын Кыргызстанга акыркы сапары болжол менен 2016-жылдарга туура келет.

Бул жолу ал бул жерге кечээки жаш Алтынай катары эмес, алтымыш жылдан ашуун чыгармачылык жолду басып өткөн, дүйнөлүк кино тааныган залкар актриса катары кайтып келди.

«МЕН ДАГЫ ӨТӨ БАКТЫЛУУМУН…»

Дээрлик он жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанга кайтып келген Аринбасарова өлкөдөгү өзгөрүүлөрдөн таасирленгенин билдирди.

Чолпон-Ата тарапка бара жаткан жолдо жаратылыштын кооз көрүнүштөрү, өзгөргөн шаарлар жана жаңыланган жолдор анын өткөн күндөрдөгү эскерүүлөрүн кайра ойготту.

Актриса Кыргызстанга кайра келгенине абдан кубанычта экенин айтты.

Бул сөздөрдө жөн гана меймандын кубанычы эмес, өзүнүн чыгармачылык тагдыры башталган жерге кайтып келген адамдын жүрөк толкуткан сезими бар эле.

Анткени бул жер аны бир кезде жаш, аты чыга элек актриса кезинде тосуп алган.

Бүгүн болсо ал Кыргызстанга кинонун легендасы катары кайтып келди.

80 ЖАШТЫН БОСОГОСУНДА

Наталия Аринбасарова 1946-жылдын 24-сентябрында Москва шаарында төрөлгөн.

2026-жылдын 24-сентябрында ал 80 жашка чыгат.

Бирок анын чыгармачылык өмүр баянына көз чаптырганда, бул сан залкар актрисанын руханий дүйнөсү тууралуу эч нерсе айта албайт.

Ал дагы деле чыгармачылыктын ичинде.

Анын жашоосунда кино дагы деле уланууда.

Аринбасарова — Россиянын жана Казакстандын эмгек сиңирген артисти, СССРдин Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, Венеция кинофестивалынын Волпи кубогунун ээси.

Анын чыгармачылык тагдыры советтик кинону, Борбор Азия кинематографиясын жана заманбап орус киносунун ар кыл доорлорун байланыштырган көпүрө сыяктуу.

КАМЕРАЛАРДЫН АЛДЫНДА ДАГЫ БИР ЖОЛУ

Балким, адам өмүрүндө айрым жерлерге жөн гана кокусунан кайтып келбейт.

Анткени ал жерде анын өткөнү, тагдыры, жаштыгы жана өмүрүнүн маанилүү бир бөлүгү калат.

Кыргызстан Наталия Аринбасарова үчүн дал ошондой ыйык эскерүүлөрдүн мекени.

Бул жерде анын кинодогу жолу башталган.

Бул жерде ал Алтынай болгон.

Бул жерде ал Чыңгыз Айтматов менен таанышкан.

Бул жерден анын аты адегенде советтик, кийин дүйнөлүк киного жол алган.

Арадан алтымыш жылдан ашуун убакыт өтүп, ал кайрадан ушул жерде.

Камералар кайрадан иштеп жатат.

Бирок бул жолу кадрдагы кыз — Алтынай эмес.

Кадрдын төрүндө бүтүндөй бир доордун күбөсү болгон Наталия Аринбасарова турат.

Балким, анын Кыргызстанга бул жолку кайтып келишинин эң чоң символу да ушундадыр:

Адам дүйнөнү кезип, даңкка бөлөнүп, өмүрүнүн бир күнүндө баары бир өз тагдыры башталган жерге кайтып келет.

«Биринчи мугалимдеги» Алтынай үчүн Кыргызстан — жаңы жашоонун эшиги болсо, Наталия Аринбасарова үчүн бул жер — чыгармачылык тагдырынын башаты.

Ал эшик бүгүн да ачык.

P.S. Кара-ак сүрөттөр «Биринчи мугалим» тасмасындагы кадрлардан алынды.

2026-жылдагы сапарынан алынган сүрөттө Наталия айым VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагында атайын уюштурулган басма сөз жыйынында Кыргызстан тууралуу өзүнүн таасирлери жана кинодогу аткарылбай калган кыялдары тууралуу катышуучулар менен ой бөлүшүүдө.
*****
#ҚирғизистонҲақиқати
#Чингиз_Айтматовнинг …”Жамиля”/“Алтынайи»Умумжахон кўчманчилар ўйинида махсус мехмон

“Умумжахон кўчманчилар ўйинлари”ҳалқаро тадбири доирасида Чингиз Оғамизнинг “Биринчи Муаллим”киноси актрисаси “Алтынай” Кыргыз ерида!

Қирғизистонга яна бир бор
80 ёшнинг остонасида турган машҳур актриса Наталия Аринбасарова — совет ва рус киноси афсонаси, номи қирғиз кинематографияси тарихи билан абадий боғланган санъаткор ташриф буюрди.

Айниқса, унинг бугун яна Қирғизистон заминида экани рамзий маънога эга. Зеро, унинг катта кинодаги йўли айнан шу юртда бошланган.

1965 йилда ҳали жуда ёш бўлган Наталия Аринбасарова Андрей Кончаловскийнинг Чингиз Айтматовнинг шу номдаги қиссаси асосида суратга олинган «Биринчи муаллим» фильмида бош ролни ижро этди. Алтинай образи ёш актрисага жаҳон миқёсида тан олиниш олиб келди ва унинг катта кинодаги ҳақиқий дебютига айланди.

Орадан ўнлаб йиллар ўтди. Замонлар ўзгарди, янги фильмлар ва актёрлар авлоди дунёга келди. Аммо Наталия Аринбасарованинг Қирғизистон билан алоқаси ҳамон алоҳида ва бетакрор.

Чунки айнан шу заминда унинг тақдиридаги энг муҳим саҳифа — кино камераси биринчи бор ишга тушган ва унинг санъатдаги буюк йўли бошланган эди.

Бугун у бу юртга эндигина қадам қўяётган ёш актриса сифатида эмас, балки ижоди миллий ва жаҳон киноси тарихидан муносиб ўрин олган, эътироф этилган юлдуз сифатида қайтиб келмоқда.
Ҳозир у 79 ёшда, 2026 йил 24 сентябрда 80 ёшга тўлади.

ҲАММАСИ БОШЛАНГАН ЗАМИНГА ҚАЙТГАН «АЛТИНАЙ»

Наталия Аринбасарова: Қирғизистонда бошланган тақдир, жаҳон киносида давом этган шуҳрат

Баъзи актёрлар бўлади — уларнинг бирор роли нафақат ўз ижодий тақдирини, балки бутун бир давр киноси тарихини белгилаб беради. Наталия Аринбасарова ана шундай санъаткорлардан.

Бугун унинг номи совет ва рус киноси тарихида алоҳида ўрин тутади. Аммо қирғиз томошабини учун Наталия Аринбасарова — аввало, Чингиз Айтматов қалами билан яратилган Алтинай тимсоли. Унинг экрандаги илк қадами, катта санъатдаги юксалиши айнан Қирғизистон замини билан боғлиқ.

Орадан олтмиш йилдан ортиқ вақт ўтди. Бироқ камера олдида илк бор пайдо бўлган ўша ёш қиз — Алтинайнинг нигоҳи, сукутдаги дарди, илмга интилиши ва тақдирга қарши кураши ҳамон хотираларда яшайди.

Алтинайни излаган Кончаловский

1965 йил. Ёш режиссёр Андрей Кончаловский Чингиз Айтматовнинг машҳур «Биринчи муаллим» қиссаси асосида ўзининг илк тўлиқ метражли фильмини суратга олишга киришади.

Фильмнинг бош қаҳрамони Алтинай образига муносиб актрисани излаш осон бўлмайди. Ниҳоят, Кончаловский ёш балерина Наталия Аринбасаровани кўради ва уни бош рольга танлайди.

Бу қарор нафақат фильм тақдирини, балки Аринбасарованинг бутун умрини ўзгартиради.

Ўша пайтда у эндигина 18–19 ёшлар атрофидаги, профессионал балет таълими олган ёш қиз эди. Кино тажрибаси йўқ эди. Аммо унинг табиий гўзаллиги, ички нозиклиги ва экрандаги ўзига хос сукут билан ҳис-туйғуни ифода эта олиш қобилияти режиссёрнинг эътиборини тортди.

Шу тариқа Наталия Аринбасарованинг катта кинодаги йўли бошланди.

«Биринчи муаллим» — тақдирни ўзгартирган фильм

Чингиз Айтматовнинг асари асосида яратилган фильмда Аринбасарова Алтинай образини ижро этди. Унинг қаҳрамони — саводсизлик, эски урф-одатлар ва ижтимоий тўсиқлар қуршовида яшаган, аммо билимга интилиб, янги ҳаёт сари дадил қадам ташлаган ёш қиз.

Алтинай образи орқали экранда бутун бир авлоднинг орзу-умидлари, оғриқлари ва келажакка ишончи намоён бўлди.

Фильмнинг тақдири ҳам улкан бўлди. 1966 йилда Венеция кинофестивалида Наталия Аринбасарова энг яхши аёл роли учун Волпи кубоги билан тақдирланди. Бу мукофот ёш актрисани бир зумда жаҳон киноси эътиборига олиб чиқди.

Шундай қилиб, Қирғизистонда бошланган кинематографик сафар Венециягача етиб борди.

Айтматов билан учрашув

Аринбасарованинг Қирғизистон билан боғлиқ хотиралари фақат кино майдони билан чекланмайди.

Унинг ўзи ҳам кейинчалик Қирғизистонда ижодий ҳаёти бошланганини, бу ерда Чингиз Айтматов билан танишганини алоҳида таъкидлаган.

Актриса учун Айтматов номи — унинг ҳаётидаги алоҳида саҳифа. Чунки айнан Айтматов асари асосидаги Алтинай образи унинг тақдирини ўзгартирди. Кейинчалик у яна бир Айтматов қаҳрамони — Жамила образини ҳам экранда гавдалантирди.

Шу боис Аринбасарованинг Қирғизистонга муносабати оддий хотира эмас. Бу — унинг санъаткор сифатида туғилган заминига бўлган меҳр.

Алтинайдан кейинги катта йўл

«Биринчи муаллим»дан кейин Наталия Аринбасаровани катта кино кутиб турарди.

У ВГИКда Сергей Герасимов ва Тамара Макарова устахонасида таҳсил олиб, 1971 йилда институтни тамомлади. Кейинчалик ўнлаб фильмларда турли характердаги образларни яратди. Унинг фильмографиясида «Жамила», «Маншук ҳақида қўшиқ», «Кўл бўйида», «Транссибир экспресси», «Визит к Минотавру», «Вкус хлеба» ва бошқа кўплаб картиналар бор.

Бироқ актриса қанча янги образлар яратмасин, томошабин хотирасида унинг Алтинайи ҳамиша алоҳида ўринда қолди.

Чунки биринчи роль — санъаткор тақдирининг биринчи муҳри.

Орадан қарийб ўн йил ўтиб…

2026 йил сентябрь.

Қирғизистон VI Жаҳон кўчманчилар ўйинларини қабул қилди. Мамлакатга дунёнинг турли бурчакларидан таниқли меҳмонлар, санъаткорлар, спортчилар ва маданият намояндалари ташриф буюрди.

Улар орасида бир меҳмоннинг Қирғизистонга қайтиши айниқса рамзий аҳамият касб этди.

Наталия Аринбасарова.

Актриса 4 сентябрь куни Қирғизистонга етиб келди ва VI Жаҳон кўчманчилар ўйинлари доирасидаги тадбирларда иштирок этди.

Бу унинг Қирғизистонга қарийб ўн йилдан кейинги ташрифи эди. Аринбасарованинг ўзи ҳам матбуот анжуманида қирғиз заминига сўнгги марта қарийб ўн йил аввал келганини айтди.

Демак, йилларни ҳисобласак, актриса Қирғизистонга охирги бор тахминан 2016 йил атрофида келган.

Бу гал у юртга ёш Алтинай сифатида эмас, балки 60 йилдан ортиқ ижодий йўлни босиб ўтган, жаҳон киноси эътироф этган катта санъаткор сифатида қайтди.

«Мен яна жуда бахтлиман…»

Қарийб ўн йиллик танаффусдан сўнг Қирғизистонга қайтган Аринбасарова бу ердаги ўзгаришлардан таассуротланганини билдирди.

Йўлда Чолпон-Ота томон борар экан, табиат манзаралари, ўзгарган шаҳарлар ва йўллар унда ўтмиш хотираларини уйғотди. Актриса Қирғизистонга қайтишидан жуда хурсанд эканини айтди.

Бу сўзларда оддий меҳмоннинг қувончи эмас, балки ўз ижодий тақдирининг бошланган жойига қайтган инсоннинг ҳаяжони бор эди.

Зеро, бу замин уни бир вақтлар қарши олганида, у ҳали кино оламига номаълум эди.

Бугун эса у Қирғизистонга кино афсонаси сифатида қайтди.

80 ёш остонасида

Наталия Аринбасарова 1946 йил 24 сентябрда Москвада туғилган. 2026 йил 24 сентябрда у 80 ёшга тўлади.

Аммо унинг ижодий биографиясига назар ташласак, бу рақам санъаткорнинг руҳий ёши ҳақида ҳеч нарса демайди.

У ҳамон саҳнада, экранда, учрашувларда. Унинг ҳаётида кино ҳануз давом этмоқда.

Аринбасарова — Россия ва Қозоғистоннинг хизмат кўрсатган артисткаси, СССР Давлат мукофоти лауреати, Венеция кинофестивалининг Волпи кубоги соҳибаси. Унинг ижодий тақдири совет киноси, Марказий Осиё кинематографияси ва замонавий рус киносининг турли даврларини бирлаштириб туради.

Яна бир бор камералар қаршисида

Эҳтимол, ҳаётда айрим жойларга инсон тасодифан қайтмайди.

У ерда унинг ўтмиши қолган бўлади.

Қирғизистон ҳам Наталия Аринбасарова учун ана шундай муқаддас хотиралар макони.

Бу ерда унинг кино йўли бошланган. Бу ерда у Алтинай бўлган. Бу ерда у Чингиз Айтматов билан танишган. Бу ердан унинг номи аввал совет, кейин жаҳон киносига йўл олган.

Орадан 60 йилдан зиёд вақт ўтиб, у яна шу заминда.

Камералар яна ишлаяпти.

Фақат бу сафар кадрдаги қиз — Алтинай эмас.

Кадр ортида бутун бир даврнинг гувоҳи бўлган Наталия Аринбасарова турибди.

Ва эҳтимол, унинг Қирғизистонга бу галги қайтишида энг катта рамз ҳам шундадир: инсон дунё кезиб, шуҳрат қозониб, умрининг бир куни барибир ўз тақдири бошланган жойга қайтади.

«Биринчи муаллим»даги Алтинай учун Қирғизистон — ҳаёт эшиги эди. Наталия Аринбасарова учун эса у эшик ҳануз очиқ.
P.S
Қора-оқ суратлар «Биринчи муаллим» фильмидан қора-оқ кадрдан олинди.
2026 йилги ташрифидан замонавий Наталия Хоним ДКО-(УКЎ)-2026 .Атайин тайёрланган Пресс-Конференциядаги Қирғизстон ҳақидаги таасуротлари ва кинодаги армонлари ҳақида иштирокчилар билан ўртоқлашмоқда.