#КыргызстанАкыйкаты_Пресса
«Семетей»: Корея театрынын сахнасынан кийинки талкуулар

«Семетей» спектакли Корея театрынын сахнасында көрсөтүлгөндөн кийин коомчулукта кызуу талкуу, пикир келишпестиктер жана сын-пикирлер арбын айтылууда. Бул көрүнүш, өз кезегинде, улуттук эпоско болгон кайдыгер эместиктин, руханий мураска болгон жандуу мамиленин белгиси экени талашсыз.

Аталган спектакль тууралуу театр жана искусство жаатындагы корифейибиз, белгилүү искусствовед Жаныш Кулмамбетов өзүнүн ой-пикирин социалдык тармактагы Facebook баракчасында бөлүштү. Анын терең анализге негизделген көз карашы окурмандардын өзгөчө кызыгуусун жаратты.

Биз да коомдук мааниге ээ болгон бул пикирди окурмандарыбызга сунуштоону туура көрүп, Жаныш Кулмамбетовдун билдирүүсүн гезитибиздин маалымат булагы катары жарыялоону ылайык таптык.

СЕМЕТЕЙ ЖАНА КОРЕЙ САБАКТАРЫ

Корея Республикаси менен Кыргызстандын биргелешкен долбоору — улуу кыргыз эпосу «Манас» негизинде коюлган «Семетей» спектаклин көргөндөн кийин, жашырбай айтайын, алгач жеңил гана таң калууну сездим.

КОРЕЙ АКЦЕНТИ — ТЫШКЫ КӨЗ КАРАШ

Биринчи эле көзгө урунган нерсе — корей жаратуучулары эпостун экинчи бөлүгүндө («Семетей») кыргыз жана советтик эпосту изилдеген окумуштуулар, ошондой эле сахналык интерпретацияларды жараткан авторлор буга чейин анчейин басым жасабаган (же таптакыр аз айтылган) темаларга өзгөчө көңүл бурушкан. Бул — такты үчүн күрөш, тактап айтканда, бийлик үчүн күрөш маселеси.

Манас өлгөндөн кийин Жакыптын экинчи аялынан болгон алты уулу анын ордосун талап-тоноп, ымыркай Семетейди өлтүрүүгө ниет кылганы — бул эле улуу Манастын тактысы үчүн күрөштүн башаты. Классикалык схема боюнча: Көбөш мыйзамдуу мураскор — жашы жете элек Семетейдин атынан регент болуп турушу керек эле. Бирок ал өзүн хан деп жарыялап, Манастын тактысын ээлеп, жогорку бийликти иш жүзүндө узурпациялайт. Он эки жашка чыккан Семетей Букарадан кайтып келип, Көбөштү тактан кулатып, ошол эле учурда Манастын кенже бир туугандарынын баарын — болочок атаандаштарды — жок кылуу менен өч алат.

Корей режиссёрлору дал ушул бийлик үчүн күрөш темасын борборго коюп, бүт спектаклди ошого баш ийдиришкен. Ошондуктан бул тема спектаклдин негизги лейтмотивине айланган. Балким дал ушундан улам эпостун эң маанилүү сызыктарынын бири — Семетей менен Манастын байыркы кандуу душманы Коңурбайдын каршылаштыгы — сахнадан сыртта калган.

Мындай интерпретация — корейче көз караш — «Семетейдин» маңызын түп-тамырынан өзгөртөт: Манастын өлүмүнөн кийин анын ордосунда болгон окуялардын баары бул чечмелөөгө ылайык, негизинен, бир гана максатка — ырайымсыз бийлик талашына — кызмат кылат. Корей коюучу топ «Семетейди» дал ушундай көргөн.

Айта кетүү керек, дүйнөлүк мифологиялык, эпикалык жана классикалык көркөм салттын көз карашынан алганда, бул мыйзам ченемдүү көрүнүш. Сценарий авторунун Шекспирге жана башка улуу жаратуучуларга шилтеме бергени бекеринен эмес. Түштүк-Чыгыш Азиянын сүрөтчүлөрү кыргыз эпосун европалык жана дүйнөлүк көркөм ачкыч аркылуу «ачып» беришкен. Ошондон улам спектаклде Эсхилдин («Орестея») жана Шекспирдин («Гамлет») мотивдери даана угулат.

КЫРГЫЗ ЭПОСУНУН ӨЗ САБАГЫ

Семетей Манастын башкы душманы Коңурбайга карата өч алуу кумарына берилгени бизге дайыма түшүнүктүү болуп келген. Бирок кыргыз кыргыз болмок беле, эгер гениалдуу акталуучу жол таппаса.

Семетей атасынын өлтүргүчүн жок кылуу үчүн Коңурбайга каршы жортуулга чыгат. Бирок Бээжинге жетпейт. Коңурбайдын Очогору мылтыгынан атылган ок чек арага жакын жерде аны жарадар кылат. Ошентип, Семетей Манастын өлтүргүчү тарабынан өзү жарадар болот. Айчүрөктүн айыктыруучу касиетинин аркасында баатыр аман калат: ал көкүрөгүнө тыгылып калган окту сууруп чыгат. Кан төгүлгөн өч алуу ишке ашпай калат. Семетей киши өлтүргүч да, башка элдин жерин басып алган баскынчы да болбойт.

Ал эми Коңурбай Семетейдин хан ордосуна өзү кол салганда жеңилет. Баскынчылардын тагдыры ар дайым алдын ала белгилүү. Ушул эпизод аркылуу Семетей акталат: ал өч алуучу-зоокер эмес, атасы Манас сыяктуу чыныгы баатырга айланат.

Эпостун моралы мындай:
Ата Журтуңду коргосоң — сен баатырсың. Ал эми башка элдин жерине согуш менен барсаң — сен алар үчүн баскынчысың.

Бул ой «Манас» эпосунун өзөгүндө өтө терең камтылган. Манас Алөөкөнүн басып алган Ала-Тоодогу жерлерин кайтарып бергенде — улуу боштондук алып келген каарманга айланган. Бирок Бээжинге, Эсенкандын ордосуна, бөтөн жерге согуш менен барганда — алар үчүн баскынчы болгон. Жыйынтыгында кайгылуу тагдырга туш болуп, эң мыкты чоролорунан айрылып, өзү да өлүм жараатын алып, Ата Журтуна кайтып келип көз жумган.

Муну менен кыргыз эли өзүнүн улуулугун, терең акылмандыгын, соломондук адилеттүүлүгүн жана гуманизмин көрсөттү — эң улуу уулун да аябастан.

«СЕМЕТЕЙДИН» КАЙГЫЛУУ ЭСКЕРТҮҮСҮ,

ЖЕ ЭМНЕ ҮЧҮН ЖАШ СТУДЕНТ КЫЗ ЫЙЛАГЫСЫ КЕЛДИ

Мени экинчи таң калтырган нерсе — спектаклден кийин мурунку студент кыздарымдын бири мага келип: «Ыйлагым келип жатат», — деди. Анын эмоциясынын себебин дароо түшүндүм: ал кыргыз эпосуна боору ооруп, өзгөчө Семетейдин образын «согуш жана өлүм» деген жарлык менен гана бергенине ичи ачышкан.

Мен ага бул сырттан караш экенин, ошондуктан ал биздин түшүнүккө дал келбеши мүмкүн экенин түшүндүрдүм.

Корей спектаклинде бийлик үчүн күрөш негизги лейтмотив болгондуктан, ал өч алуу темасын да кошо камтыйт. «Семетей — согуш жана өлүм» концепциясы дал ушундан логикалык түрдө келип чыгат. Коюлуш боюнча өч алуу тынымсыз ички жаңжалга алып келет, акыры баары кырылып, жалгыз Семетей гана калат.

Бирок муну каармандын образындагы таза негатив катары кабыл алгандар (чын айтсам, башында мен да ошондой ойлогом) эң маанилүү нерсени байкабай калышат: окуялар байыркы эпостун чегинде эмес, андан алты жүз жыл өткөн соң — божомол, эскертүү катары берилет. Эгер Семетей согуш жолун тандаса, жыйынтык дал ушундай болот, — деп эскертишет спектаклдин авторлору.

Эл өнүгүп, гүлдөп-өсүшү үчүн өткөн таарынычтарды терең көмүп, аларга байланып калбай, тынч жашоону уланта билиши керек — бул ой спектаклде даана окулат.

Бул — корейлердин өз темасы, өз жолу. Алар да дал ушундай жол менен кетишкен: кечээги зомбулуктарды (япондорду) унутпастан, бирок өч алууга байланып калбай, бүт күчүн улуттун келечегин курууга жумшашкан.

ЖЫЙЫНТЫК

«Манас» кыргыздар үчүн ыйык көрүнүш. Ал улуттук руханий пайдубал. Бул талашсыз. Бирок бул улуу дүйнөлүк шедеврди сахнада же экранда башка элдин сүрөтчүлөрү чечмелегенде, биз башкача ракурска, башкача көз карашка даяр болушубуз керек.

Бул трагедия эмес. Тескерисинче — сырттан караш бизге өзүбүздүн улуу, өчпөс мурасыбызды тереңирээк аңдоого мүмкүнчүлүк берет.

Корей коюлушунун башкы сабагы да дал ушунда.