МАДАНИЙ-ТАРИХИЙ ЁДГОРЛИКЛАР — ТАРИХИЙ ХОТИРА ВА ТУРИЗМНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ

Муталипова Одинахон Акрамжон қизи

Андижон давлат университети

Тарих ва ижтимоий фанлар факультети талабаси

Илмий раҳбар: Ҳошимов Сойибжон

Тел: +998 93 448 13 01

E-mail: Margubamusayeva702@gmail.com

Аннотация

Мазкур мақолада маданий-тарихий ёдгорликларнинг жамият тараққиётидаги ўрни, тарихий хотирани шакллантиришдаги аҳамияти ҳамда туризмни ривожлантиришдаги роли илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Шунингдек, қадимги Даван давлати ва Мингтепа археологик ёдгорлиги мисолида тарихий меросни ўрганиш ва муҳофаза қилиш масалалари ёритилган.

Калит сўзлар: маданий мерос, тарихий хотира, Мингтепа, Даван давлати, туризм, археология

Abstract

This article analyzes the role of cultural and historical monuments in social development, their importance in shaping historical memory, and their contribution to tourism development. The study also examines the preservation and research of historical heritage through the example of the ancient Davan state and the Mingtepa archaeological site.

Keywords: cultural heritage, historical memory, Mingtepa, Davan state, tourism, archaeology

Кириш

Глобаллашув жараёнлари жадаллашиб бораётган ҳозирги даврда тарихий хотирани сақлаш ва маданий меросни асраш долзарб илмий муаммолардан бири сифатида намоён бўлмоқда. Тадқиқотчилар таъкидлашича, “маданий мерос — жамиятнинг тарихий тараққиётини акс эттирувчи асосий манбадир” [1].

Ўзбекистон ҳудуди қадимдан цивилизациялар чорраҳаси бўлиб, бу ерда шаклланган бой маданий-тарихий мерос бугунги кунда ҳам илмий тадқиқотлар учун муҳим манба бўлиб хизмат қилмоқда [2].

Тадқиқот методологияси

Мазкур тадқиқотда тарихийлик, тизимлилик, қиёсий-таҳлилий ва манбашунослик усулларидан фойдаланилди. Илмий адабиётлар, археологик материаллар ва расмий ҳужжатлар асосида масала комплекс равишда ўрганилди.

Шунингдек, Андижон давлат университетида хорижий профессорлар иштирокида ўтказилган илмий мулоқотларда Мингтепа ҳудудида олиб борилаётган археологик қазишмалар ва улардан самарали фойдаланиш масалалари муҳокама қилинди. Муаллиф томонидан илмий ғоялар илгари сурилиб, тадқиқот йўналишини янада чуқурлаштириш зарурлиги таъкидланди.

Маданий-тарихий ёдгорликларнинг илмий-назарий асослари

Олимлар фикрича, “тарихий ёдгорликлар жамиятнинг коллектив хотирасини шакллантиради ва авлодлар ўртасидаги узвийликни таъминлайди” [3]. Шу боис, уларни ўрганиш ва муҳофаза қилиш муҳим илмий вазифа ҳисобланади.

Мингтепа ёдгорлиги ва Даван давлати: тарихий таҳлил

Мингтепа археологик ёдгорлиги Фарғона водийсининг энг қадимий тарихий объектларидан бири ҳисобланади. Илмий манбаларга кўра, мазкур ҳудуд қадимги Даван давлатининг муҳим марказларидан бири бўлган [4].

Қадимги Хитой йилномаларида қайд этилишича:

“Бу мамлакат аҳолиси деҳқончилик ва от етиштириш билан шуғулланган, шаҳарлари ривожланган эди” [5].

Археологик қазишмалар натижасида топилган сопол буюмлар, тангалар ва меҳнат қуроллари мазкур ҳудудда ривожланган шаҳар маданияти мавжуд бўлганини тасдиқлайди [6].

Маданий меросни муҳофаза қилиш масалалари

Бугунги кунда маданий мерос объектларини муҳофаза қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу борада қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ёдгорликларни сақлаш ва улардан оқилона фойдаланишни назарда тутади [7].

Тадқиқотчилар фикрича, “маданий меросни асраш — бу нафақат тарихий бурч, балки келажак авлод олдидаги юксак масъулиятдир” [1].

Туризмни ривожлантиришдаги ўрни

Маданий-тарихий ёдгорликлар туризм индустриясининг муҳим ресурсларидан бири ҳисобланади. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, тарихий объектлар асосида ривожланган туризм иқтисодий ўсишга сезиларли ижобий таъсир кўрсатади.

Мингтепа ёдгорлигини туризм объектига айлантириш орқали ҳудуднинг иқтисодий салоҳиятини ошириш мумкин. Бу эса миллий маданиятни халқаро миқёсда кенг тарғиб қилишга хизмат қилади.

Муаммолар, таҳлил ва ечимлар

Ҳозирги кунда Мингтепа ёдгорлигининг туризм салоҳияти тўлиқ ишга солинмаган. Инфратузилманинг етарли эмаслиги, йўлларнинг қониқарсиз ҳолати, замонавий музей ва ахборот марказларининг йўқлиги ташриф буюрувчилар сонининг камлигига олиб келмоқда.

Таҳлил

• Мингтепа юқори археологик ва туризм салоҳиятига эга
• Буюк Ипак йўли маршрутига киритиш имконияти мавжуд
• Очиқ осмон остидаги музей ташкил этиш самарали ечим бўлиши мумкин

Таклиф этиладиган ечимлар

1. Очиқ осмон остидаги музей ташкил этиш
2. Йўл ва инфратузилмани модернизация қилиш
3. Туристик хизматларни ривожлантириш
4. Рақамли ва медиа тарғиботни кучайтириш

Хулоса

Таклиф этилган чора-тадбирлар амалга оширилса, Мингтепа нафақат тарихий ёдгорлик, балки замонавий туризм марказига айланиши мумкин. Бу эса иқтисодий ривожланиш, янги иш ўринлари яратилиши ва миллий меросни кенг жамоатчиликка намоён этишга хизмат қилади.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Кабиров А. Ватан тарихи. – Тошкент.
2. Егамбердиева Н. Археология асослари.
3. Ҳошимов С. Илмий мақолалар тўплами.
4. Бичурин Н.Я. Қадимги Хитой манбалари.
5. “Shi Ji”, “Han Shu”.
6. Мингтепа археологик экспедицияси материаллари.
7. ЎзР ВМ 1059-сон қарори (2018).   
   *****
   

   МАДАНИЙ-ТАРЫХЫЙ ЭСТЕЛИКТЕР — ТАРЫХЫЙ ЭС-ТУТУМДУ КАЛЫПТАНДЫРУУ ЖАНА ТУРИЗМДИ ӨНҮКТҮРҮҮНҮН МААНИЛҮҮ НЕГИЗИ

   Муталипова Одинахон Акрамжон кызы

   Андижан мамлекеттик университети

   Тарых жана коомдук илимдер факультетинин студенти

   Илимий жетекчи: Хошимов Сойибжон

   Тел: +998 93 448 13 01

   E-mail: Margubamusayeva702@gmail.com

   Аннотация

   Бул макалада маданий-тарыхый эстеликтердин коомдук өнүгүүдөгү орду, тарыхый эс-тутумду калыптандыруудагы мааниси жана туризмди өнүктүрүүдөгү ролу илимий негизде талданган. Ошондой эле байыркы Давань мамлекети жана Мингтепа археологиялык эстелиги мисалында тарыхый мурасты изилдөө жана коргоо маселелери каралган.

   Ачкыч сөздөр: маданий мурас, тарыхый эс-тутум, Мингтепа, Давань мамлекети, туризм, археология

   Abstract

   This article analyzes the role of cultural and historical monuments in social development, their importance in shaping historical memory, and their contribution to tourism development. The study also examines the preservation and research of historical heritage through the example of the ancient Davan state and the Mingtepa archaeological site.

   Keywords: cultural heritage, historical memory, Mingtepa, Davan state, tourism, archaeology

   Киришүү

   Глобалдашуу процесстери күч алып жаткан азыркы мезгилде тарыхый эс-тутумду сактоо жана маданий мурасты коргоо эң актуалдуу илимий маселелердин бири болуп эсептелет. Изилдөөчүлөр белгилегендей, “маданий мурас — бул коомдун тарыхый өнүгүүсүн чагылдырган негизги булак” [1].

   Өзбекстандын аймагы байыртадан эле цивилизациялардын кесилишкен жери болуп келген жана бул жерде калыптанган бай маданий-тарыхый мурас бүгүнкү күндө да илимий изилдөөлөр үчүн маанилүү булак болуп кызмат кылууда [2].

   Изилдөө методологиясы

   Бул изилдөөдө тарыхыйлык, системалуулук, салыштырма-талдоо жана булак таануу ыкмалары колдонулду. Илимий адабияттар, археологиялык материалдар жана расмий документтердин негизинде маселе комплекстүү түрдө каралды.

   Мындан тышкары, Андижан мамлекеттик университетинде чет өлкөлүк профессорлордун катышуусунда өткөрүлгөн илимий жолугушууларда Мингтепа аймагында жүргүзүлүп жаткан археологиялык казуулар жана аларды натыйжалуу пайдалануу маселелери талкууланды. Автор тарабынан илимий ой-пикирлер сунушталып, изилдөө багытын тереңдетүүнүн мааниси белгиленди.

   Маданий-тарыхый эстеликтердин илимий-теориялык негиздери

   Айрым окумуштуулардын пикири боюнча, “тарыхый эстеликтер коомдун жамааттык эс-тутумун калыптандырып, муундардын ортосундагы байланышты камсыз кылат” [3]. Ошондуктан аларды изилдөө жана коргоо маанилүү илимий милдет болуп саналат.

   Мингтепа эстелиги жана Давань мамлекети: тарыхый талдоо

   Мингтепа археологиялык эстелиги Фергана өрөөнүндөгү эң байыркы тарыхый объекттердин бири болуп эсептелет. Илимий булактарга ылайык, бул аймак байыркы Давань мамлекетинин маанилүү борборлорунун бири болгон [4].

   Кытай жылнаамаларында мындай деп белгиленет:

   “Бул өлкөнүн эли дыйканчылык жана жылкы өстүрүү менен алектенген, шаарлары өнүккөн болчу” [5].

   Археологиялык казууларда табылган керамикалык буюмдар, тыйындар жана эмгек куралдары бул аймакта өнүккөн шаар маданияты болгонун тастыктайт [6].

   Маданий мурасты коргоо маселелери

   Бүгүнкү күндө маданий мурас объекттерин коргоо мамлекеттик саясаттын артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат. Бул багытта кабыл алынган нормативдик-укуктук актылар эстеликтерди сактоону жана аларды рационалдуу пайдаланууну көздөйт [7].

   Окумуштуулардын пикири боюнча, “маданий мурасты сактоо — бул тарыхый милдет гана эмес, келечек муундар алдындагы жоопкерчилик” [1].

   Туризмди өнүктүрүүдөгү ролу

   Маданий-тарыхый эстеликтер туризм индустриясынын негизги ресурстарынын бири болуп эсептелет. Дүйнөлүк тажрыйба көрсөткөндөй, тарыхый объекттердин негизинде өнүккөн туризм экономикалык өсүшкө оң таасирин тийгизет.

   Мингтепа эстелигин туристтик объектке айландыруу аркылуу аймактын экономикалык потенциалын жогорулатууга болот. Бул улуттук маданиятты эл аралык деңгээлде жайылтууга да өбөлгө түзөт.

   Маселелер, талдоо жана чечимдер

   Азыркы учурда Мингтепа эстелигинин туристтик потенциалы толук пайдаланылбай жатат. Инфраструктуранын жетишсиздиги, жолдордун абалынын начардыгы жана заманбап музейлердин жоктугу туристтердин аз келишине себеп болууда.

   Талдоо:

   • Мингтепа жогорку археологиялык жана туристтик потенциалга ээ
   • Улуу Жибек жолу маршрутуна кошууга мүмкүнчүлүк бар
   • Ачык асман алдындагы музей түзүү натыйжалуу чечим болуп саналат

   Сунушталган чечимдер:

   1. Ачык асман алдындагы музей уюштуруу
   2. Жол жана инфраструктураны жакшыртуу
   3. Туристтик кызматтарды өнүктүрүү
   4. Санариптик жана медиа жарнаманы күчөтүү

   Жыйынтык

   Сунушталган чаралар ишке ашырылса, Мингтепа аймагы тарыхый эстеликтен тышкары заманбап туристтик борборго айланышы мүмкүн. Натыйжада экономикалык өсүш камсыз болуп, жаңы жумуш орундар түзүлөт жана улуттук маданий мурас кеңири жайылтылат.

   Пайдаланылган адабияттар

   1. Кабиров А. Ата Мекен тарыхы. – Ташкент.
   2. Егембердиева Н. Археология негиздери.
   3. Хошимов С. Илимий макалалар жыйнагы.
   4. Бичурин Н.Я. Байыркы Кытай булактары.
   5. “Shi Ji”, “Han Shu”.
   6. Мингтепа археологиялык экспедициясынын материалдары.
   7. ӨзР ВМ №1059 токтому (2018).